الف. باء.

روش تدریس اثربخش   روش تحصیل مهارت محور   روش تحقیق شبکه ای   الگوریتم استنباط فقهی  

مقالۀ گزارشی از مدلهای طبقه بندی علوم

چکیده: (مدلهای طبقه بندی علوم)

در این نوشتار سعی شده است فهرست نسبتاً جامعی از مدلهای طبقه بندی علوم از زمان ارسطو تا زمان معاصر، گردآوری شود.

کلیدواژه ها: 

مدلهای طبقه بندی علوم, رده بندی علوم, تاریخچه طبقه بندی علوم, پیشینه طبقه بندی علوم

نویسنده:

شیخ ابوالحسن بیاتی و مجتبی خندق آبادی

تاریخ تدوین:

ربیع المولود / ۱۴۳۳ (بهمن ۱۳۹۰)

منتشر شده در:

فصلنامۀ تخصصی مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، سال چهارم، شماره ۱۱


بسم الله الرحمن الرحیم

گزارشی از مدلهای طبقه بندی علوم

مقدمه

پرداختن به پیشینه طبقه بندی علوم و منطقی که هر کدام را پشتیبانی می‌کند، زمینه‌ساز بررسی‌های بعدی برای کشف نقاط ضعف آنها و طراحی طبقه بندی‌های بهتر خواهد بود.

برخی پرسش‌هایی را که می‌توان پاسخ آنها را از میان طبقه بندی‌های‌ علم موجود پیگیری کرد، چنین هستند:

۱. معیار طبقه بندی در هر کدام چیست؟

۲. نیازی که هر طبقه بندی‌ای پوشش می‌دهد چیست؟

۳. مولفه‌های معرفتی و غیر معرفتی تأثیرگذار بر آن طبقه بندی علم، کدامند؟

۴. رویکرد آن پسینی است یا پیشینی؟

۵. قلمرو آن تمام علوم را پوشش می‌دهد یا حوزه‌ای از علوم را؟

۶. تأثیرات آن طبقه بندی بر در قلمرو فرهنگی خود چگونه بوده است؟

 

تأمل در موارد فوق، ضرورت بررسی مدلهای طبقه بندی را آشکار می‌سازد. اما در این میان اولین گام تهیه فهرست جامعی از طبقه بندی‌های علم است تا در قدمهای بعد سؤالات فوق در میان آنها پی‌جویی شود.

اما پیش از آن به نظر می‌رسد اشاره به تعریف طبقه بندی و رویکردهای آن، برای توجه دادن به زوایای نفوذ به بحث طبقه بندی علوم شایسته باشد:

 

هویت طبقه بندی علوم

مؤلفه‌های طبقه بندی را می‌توان اینگونه بیان نمود:

۱. در طبقه بندی مفهوم ترتیب یا ترتب تعبیه شده است، بر این اساس شما باید یک مبدأ مقایسه داشته باشید.

۲. در طبقه بندی وجوه اشتراک و اختلاف را می بینید، بنابراین باید معیار اشتراک و سپس معیار تمایز داشته باشید. بر همین اساس نیز رابطه‌ای بین طبقات شکل می‌گیرد.یعنی «رابطه» فرع نوع تمایز و تشابه است نه چیزی اصیل و همتراز با آنها.

 

با توجه به نکات فوق می‌توان طبقه بندی را به: «هندسه گروههای متمایزِ ترتیب یافته» تعریف نمود.[۱] بر همین اساس می‌توان طبقه بندی علوم را چنین تعریف کرد: « هندسه گروههای متمایزِ علوم، که بر یکدیگر ترتب دارند».

طبقه بندی علم عمدتا[۲] ناظر است به علوم مدون، علومی که می‌توان آنها را به: «مجموعه گزاره‌های مرتبط با یکدیگر(نظامند) که به توصیف و تبیین یک پدیده (موضوع علم) می پردازند»[۳] تعریف نمود.

 

رویکردهای طبقه بندی

در طبقه بندی می‌توان به دو رویکرد پیشینی و پسینی اشاره کرد.

در رویکرد پیشینی که معمولاً از طریق تقسیم صورت می‌پذیرد، بدون توجه به مصادیقی که قرار است تحت طرح طبقه بندی مندرج شوند، یک طرح کلّی با استفاده از ابزار تقسیم ساخته می‌شود. سپس مصادیق مورد نظر تحت آن طبقه بندی توزیع می‌گردند.[۴]

در رویکرد پسینی که طبقه بندی معمولاً از طریق تجرید و انتزاع (مقابل تقسیم) شکل می‌گیرد، تمامی مصادیق مختلف با توجه به وجه شبه در گروه‌هایی قرار داده شده، سپس دوباره بین گروه‌ها قدر اشتراک‌گیری می‌شود، تا نهایتاً این سلسله به شاملترین گروه ختم شود. این فرآیند عکس جریان تقسیم را طی می‌کند.

 

مدل‌های طبقه بندی علوم:

نویسندگان حوزه طبقه بندی علوم، تاریخ آن را به ارسطو و افلاطون باز می‌گردانند. در فضای تمدنی مسلمین نیز قدیمی‌ترین طبقه بندی را متعلق به خلیل بن احمد (م ۱۷۵ ق) و بعد از او به از آن جابربن حیان (م ۲۰۰ ق) می‌دانند. در فضای غربی نیز گامهای بعدی از سوی فرانسیس بیکن و آگوست کنت برداشته شده است.

 در حوزه فکری مسلمین نیز طبقه بندی علوم از طریق اندیشمندانی مانند ابن سینا، شهروزی، اخوان الصفا،… تا دوران معاصر ادامه پیدا می‌کند.

نکته شایان توجه آنکه برخی از طبقه بندی‌هایی که در منابع مختلف به عنوان طبقه بندی علوم ذکر شده‌اند خالی از مسامحه نیست، زیرا برخی از آنها هرچند بطور ضمنی حاوی یک طبقه بندی علوم هستند، اما مقصود اصلی آنها طبقه بندی علوم نیست بلکه مواردی از قبیل: فهرست نویسی، رده‌بندی کتابخانه‌ای، اصطلاحنامه‌ نگاری، شمارش علوم (احصاء علوم)[۵]… می‌باشند.

اثر تفکیک بین این دو گروه (یعنی طبقه بندی‌هایی که به طور صریح طبقه بندی علم هستند و گروهی که به طور ضمنی به یک طبقه بندی اشاره می‌کنند) این است که معیارهای ارزیابی در هر کدام متفاوت از دیگری است. در گروه اول تداخل، برجسته‌سازی، سهولت در دسترسی و امثال این معیارهایی که ناظرند به رفتارهای عقلائی و نه عقلی، مقبول نیست اما در گروه دوم این معیارها باعث نقصان در طبقه بندی نمی‌شوند هر چند ممکن است در برخی موارد باعث عدم کمال یک طبقه بندی بشوند.

بنابراین ما در فهرستی که از مدل‌های مختلف طبقه بندی ارائه خواهیم داد، در هر مورد که مقدور باشد به صریح یا ضمنی بودن آن طبقه بندی اشاره خواهیم کرد.

همینطور از آنجائیکه همه طبقه بندی‌ها اولاً از اهمیت یکسان برخوردار نبوده و ثانیا تمامی طبقه بندی‌ها در دسترس مؤلفین این نوشتار نبوده است، در مقام گزارش مدلهای مختلف طبقه بندی، تنها به برخی موارد اشاره می‌گردد.

مدلهای طبقه بندی علوم

 

مدلهای طبقه بندی علوم به ترتیب تاریخی[۶]

 

۱. افلاطون[۷] (۳۴۷ / ۳۴۸ – ۴۲۷ / ۴۲۸ ق.م)

 

۲. ارسطو[۸] (۳۸۴- ۳۲۲ ق.م) / صریح

فلسفه:

۱. فلسفه نظری

۱- الهی

۲- ریاضی

۳- طبیعی

۲. فلسفه عملی

۱- آفرینش یا پدید آوردن

۲- عمل یا کنش[۹]

 

۳. خلیل بن احمد (م ۱۷۵ ق)

 

۴. جابر بن حیان (م ق۲۰۰) / کتاب: الحدود

 

۵. کندی (م ۲۵۲ ق) / کتاب: فی ماهیه العلم و اصنافه / صریح

 

۶. یعقوب بن اسحاق (م ۲۵۲ ق)

 

۷. ابو زید بلخی (م ۳۲۲ ق)

 

۸. ابو نصر فارابی (م ۳۳۹ ق) / إحصاء العلوم / ضمنی

«…قصدنا فی هذا الکتاب أن نحصی العلوم المشهوره علماً علماً و نعرف جمل ما یشتمل علیه کل واحد من اجزائه. و نجعله خمسه فصول:

الاول فی علم اللسان و اجزائه

و الثانی فی علم المنطق و اجزائه

و الثالث فی علوم التعالیم…

و الرابع فی علم الطبیعی و اجزائه و العلم الالهی و اجزائه

و الخامس فی العلم المدنی و اجزائه و فی علم الفقه و علم الکلام».[۱۰]

 

۹. ابو نصر فارابی (م ۳۳۹ ق) / کتاب: التنبیه علی سبیل السعاده / صریح

علم:

۱. نظری

۱- علم تعالیم (ریاضیات)

۲- علم طبیعی

۳- علم الهی

۲. عملی

۱- صناعت خُلقیه یا علم اخلاق

۲- فلسفه سیاسی یا علم سیاست[۱۱]

 

۱۰. شعبا بن فریغون (م ۳۴۴ ق)

 

۱۱. ابن ندیم (م۳۸۰ ق) / کتاب: الفهرست / ضمنی

این کتاب به ترتیب موضوعی تنظیم شده و در ذیل هر موضوع به ترتیب نام مؤلفان، فهرست تألیفات آنها نقل شده است. الفهرست به ده مقاله به شرح زیر، منقسم شده است:

مقاله اول در سه فن: لغات و خطوط عربی و عجم، کتب شریعت اسلامی و کتب مربوط به قرآن و اخبار قراء سبعه.

مقاله دوم در سه فن: در نحویان و لغویان.

مقاله سوم در سه فن: در اخبار و آداب و سیر و انساب.

مقاله چهارم در دو فن: شعر و شعرا.

مقاله پنجم در پنج فن: در کلام و متکلمین.

مقاله ششم در هشت فن: در اخبار فقها.

مقاله هفتم در سه فن: در فلسفه و علوم قدیم.

مقاله هشتم در سه فن: در خرافات و غرایم و سحر و شعبده.

مقاله نهم در دو فن: در مذاهب و اعتقادات.

مقاله دهم: در اخبار کیمیاگران.[۱۲]

 

۱۲. محمد خوارزمی (م ۳۸۷ ق) / کتاب: مفاتیح العلوم / صریح

«این اثر کتابی دائره المعارف گونه در شرح لغات علمی است. خوارزمی این اثر را به دو قسمت مشخص «علوم مذهبی (عرب)» یا علوم شرعیه و (علوم غیر عرب) یا علوم العجم تقسیم کرده است. اگرچه طرح و ساختار مفاتیح به گونه یک دائره المعارف است، اما محتوای آن یادآور کتاب‌های قاموس عربی مورد استفاده منشیان درباری است. وی در نگارش اثر از روش لغت شناس عرب خلیل بن احمد صاحب کتاب العین پیروی کرده است. این کتاب شامل پانزده علم در دو مقالت است. وی طب و کیمیا و تاریخ را بر علوم موجود در احصاء العلوم اضافه کرد».[۱۳]

 

۱۳. ابن سینا (م ۴۲۹ ق) / کتاب: رسالى فی اقسام العلوم العقلیه/ صریح

حکمت:

۱. نظری

۱- ریاضی

۲- طبیعی

۳- الهی

۲. عملی

۱- اخلاق

۲- تدبیر منزل

۳- سیاست مدن

 

۱۴. ابن سینا (م ۴۲۹ ق) / کتاب: منطق المشرقیین/ صریح

علوم

۱. علومی که احکامش زمان مند و موقتی است

۲. علومی که زمان مند نیست (= حکمت)

۱- اصول

۱. آلی (= منطق)

۲. غیر آلی

۱- نظری

۱. طبیعی

۲. ریاضی

۳. الهی

۴. کلّی

۲- عملی

۱. اخلاق

۲. تدبیر منزل

۳. تدبیر مدینه

۴. نبوت[۱۴]

۲- توابع و فروع (مانند طب و کشاورزی و نجوم)

 

۱۵. ابوریحان بیرونی (م ۴۴۰ ق)

 

۱۶. ابن حزم اندلسی (م ۴۵۶ ق) / کتاب: مراتب العلوم / صریح

«ابن حزم در این اثرِ تقسیم بندی، از هفت علم نام می برد که سه مورد آن سبب جدایی امتی از امت دیگر می‌شود:

∗ علم شریعت

∗ علم اخبار (تاریخ)

∗ علم زبان (لغت) که وجه تمایز امت هاست.

اما در چهار علم دیگر همه امت ها اتفاق دارند:

∗ علم نجوم

∗ علم حساب

∗ علم پزشکی

∗ فلسفه».[۱۵]

 

۱۷. اخوان الصفا ( قرن ۴ ه. ق ) / کتاب: الرسائل/ صریح و ضمنی

«اخوان الصفا دو گونه طبقه بندی دارند. طبقه بندی اول در «رساله هفتم و هشتم» آمده که علوم را به دو دسته نظری (صناعت علمی) و عملی (صناعت عملی) تفکیک کرده است و طبقه بندی دوم تقسیماتی است که بر پایه آن، کل رسائل در علوم مختلف طبقه بندی شده‌اند.

رساله هفتم (فی الصنایع العلمیه و الغرض منها) از جلد اول درباره حکمت نظری و فروع آن است. فصلی از این رساله با عنوان اجناس العلوم، علوم نظری را به سه دسته ریاضی، شرعی وضعی و فلسفه حقیقی تقسیم کرده است‌.

 

رده‌بندی اول اخوان الصفا:

علوم:

۱. علوم نظری (صناعت علمی)

۱. علوم ریاضی (این علوم نه‌گانه برای سامان‌دهی معاش و اصلاح امور حیات دنیا به وجود آمده است.)

۱. کتابت و قرائت

۲. لغت و نحو

۳. حساب و معادلات

۴. شعر و عروض

۵. سحر و کیمیا و حیل

۶. حرف و صنایع

۷. بیع و شراء

۸. سیر و اخبار

۲. علوم شرعی وضعی (این علوم ششگانه برای اصلاح نفوس و آخرت وضع شده‌اند.)

۱. علم تنزیل

۲. علم تأویل

۳. علم روایات و اخبار

۴. علم فقه و سنن

۵. علم مواعظ و زهد و تصوف

۶. علم تأویل خواب

۳. علم فلسفه حقیقی

۱. ریاضیات (هندسه، عدد، نجوم و موسیقی)

۲. منطقیات (شعر، خطابه، جدل، برهان و مغالطه)

۳. طبیعیات

۴. علوم الهی

۱. معرفت خداوند

۲. علم روحانیات

۳. علم نفسانیات

۴. علم سیاست

۱. سیاست نبوی (معرفت کیفیت نوامیس مرضیه و سنن زکیه)

۲. سیاست ملوکیه (معرفت حفظ شریعت بر امت)

۳. سیاست عامیه (معرفت ریاست بر جماعت)

۴. سیاست خاصیه (معرفت انسان به تدبیر منزل و معیشت خود)

۵. سیاست ذاتیه (آگاهی به معاد)

۵. علم معاد

۲. علوم عملی (صناعت عملی)

علوم عملی(صناعت عملی) به تجسم و ایجاد خارجی هر فکری می‌گویند. در این بخش فقط به توصیف مصنوعات و نوع اعمال میپردازد و تقسیم منطقی و علمی ندارد.

 

رده‌بندی دوم اخوان الصفا بدین گونه است که تمامی رساله‌ها در چهار قسمت طبقه بندی شده‌اند:

۱. رسائل ریاضیه شامل چهارده رساله

۲. رسائل جسمانیه طبیعیه شامل هفده رساله

۳. رسائل نفسانیه عقلیه شامل ده رساله

۴. رسائل ناموسیه الهیه و شرعیه دینیه شامل یازده رساله، رساله نهم با عنوان «فی کیفیى انواع السیاسات و کمیتها» به سیاست اختصاص دارد».[۱۶]

 

۱۸. لوکری (م ۵۰۳ ق)

 

۱۹. محمد غزالی (م ۵۰۵ ق)

«غزالی با توجه مقاصد انسان ابتدا علوم را به دو دسته کلی تقسیم می‌نماید:

علومی که مربوط به امور دینی مردم است و از انبیاء برای بشریت به ارمغان رسیده است و عقل و تجربه و سماع در آنها نقشی ندارد … این نوع علوم «علوم دینی» نام دارند که دارای اصول، فروع، مقدمات و متممات هستند.

«علوم غیر دینی» ارتباطی مستقیم و بی‌واسطه با امور دینی ندارند و به مصالح دنیوی انسان تعلق دارند … غزالی علوم غیر شرعی را به سه دسته محمود، مذموم، مباح تقسیم کرده است.

علوم محمود علومی هستند که مصالح دنیوی را در پی دارند که خود دو قسم است: قسم اول فرض کفایت است؛… قسم دوم که فضیلت است و فرض نیست؛…

اما علم مذموم علم سحر و طلسمات و شعبده و تلبیسات است. و علم مباح علم به اشعار و تاریخ و امثال آن است».[۱۷]

علوم

علوم دینی

اصول، فروع، مقدمات، متممات

علوم غیر دینی

محمود: فرض، فضیلت

مذموم: سحر، طلسمات، شعبده، تلبیسات

مباح: اشعار، تاریخ، …

 

۲۰. ابیوردی (م ۵۰۸ ق) / کتاب: طبقات العلوم

 

۲۱. فخرالدین رازی (م ۶۰۶ ق) / کتاب: جامع العلوم

«فخر رازی که از دانشمندان مؤثر در تقویم برخی دانش‌های اسلامی است، در کتاب جامع العلوم، دانش‌ها را به دو گروه علوم عقلی و نقلی تقسیم نموده و دانش‌های زیادی را ذیل عنوان علوم نقلی می‌آورد مانند: علم کلام، علم اصول فقه، علم جدل و علم خلافیات …».[۱۸]

 

۲۲. قاضی بیضاوی ( م ۶۸۵ ق) / کتاب: موضوعات العلوم

 

۲۳. راجر بیکن[۱۹] (۱۲۹۴ میلادی / ۶۹۳ ق)

طرح وسیع نظم دائره المعارفی را در چهار بخش به وجود آورد:

۱. دستور زبان و منطق

۲. ریاضیات

۳. علوم طبیعی

۴. ما بعد الطبیعى

 

۲۴. سنجاری (قرن ۷ )

 

۲۵. شمس الدین محمد شهروزی (قرن ۷) / کتاب: رسائل الشجره الاهیه

«و اعلم أن العلوم:

۱. إما ان تطلب لکونها آلى لغیرها من العلوم و لا تطلب لذاتها اصلاً

۱. إما ان یکون أمرا عقلیّاً معنویّاً: المنطق

۲. أو لایکون

۱. إما أن یکون متعلّقاً باللسان

۱. إن اشترط فیه نظم موزون تهشّ النفس الیه بالطبع فهو علم الأشعار، و آلته علم العروض و القوافی

۲. و إن لم یشترط فیه نظم مطرب

۱. إما أن یکون النظر فی نفس جوهر اللفظ: علم اللغات

۲. أو لا

۱. إما أن یکون النظر فی العوارض و الهیئات و الحرکات العارضه فقط: علم النحو و التصریف

۲. أو فی نفس اختیار اللفظ و ترتیبه و ترصیعه و وضه کل لفظ فی موضع اللائق: علم البیان و البلاغه

۲. أو لا بل بالید و العین: علم الکتابه

۲. أو تکون مطلوبه لذاتها: الحکمه النظریه و العملیه

و وجه الحصر فی القسمین [الحکمه النظریه و العملیه] هو أن الامور:

إما أن لا یتعلق بافعالنا و اعمالنا – ای لیس لقدرتنا تأثیر فی وجودها و عدمها – کوجود السماء و العناصر، فانه لیس لقدرتنا تأثیر لا فی وجودها و لا فی عدمها، و لا نقدر أن نوجدها علی شکل آخر غیر الشکل الذی لها و الذی هذا حاله هو المسمی بالحکمه النظریه.

و أما الذی یتعلق باعمالنا و افعالنا – أی لقدرتنا تأثیر فی وجودها و عدمها – کالاخلاق و التدبیر و السیاسات البشریه فی ما ینبغی أن نفعل و نعمل و مالاینبغی، فان لقدرتنا تأثیرا فی وجودها و عدمها، فأی خُلق اردنا من الاخلاق المحموده و المذمومه … فإن للقوى البشریه قدره علی تحصیله بالریاضات و الامور الکسبیه و کذا علی عدمها و ترکها بالتدرب و الاعتیاد فهذا هو المسمی بالحکمه العملیه …

و أما اقسام الحکمه النظریه فثلاثه عند القدماء و هی الطبیعی و الریاضی و الالهی و اربعه عند ارسطو بزیاده العلم الکلی الذی فیه تقاسیم الوجود میزه عن الالهی …

و اما الحکمه العملیه و اقسامها فهو ان التدابیر البشریه و السیاسات لا تخلو اما أن تختص بشخص واحد فقط أو لا و الاول هی الحکمه التی بها یعرف کیف ینبغی أن یکون الانسان فی أخلاقه و أفعاله و حرکاته و سکناته حتی تکون عیشه الدنیویه فاضله و حیاته الاخرویه کامله و یسمی هذا القسم من الحکمه بعلم الاخلاق … والذی لایختص بشخص واحد لابد فیه من شرکه علی وجه مخصوص یتم به الاجتماع لایخلو اما أن یکون بحسب المنزل أو بحسب مدینه. فالاول یسمی حکمه منزلیه و الثانی حکمه مدنیه. فهذه القسمه ثلاثیه؛ومن جعلها رباعیه قسم الثانی الی قسمین: لأن المدینه تنقسم الی مایتعلق بالملک و السلطنه و الی ما یتعلق بالنبوه و الشریعه و یسمی الاول علم السیاسه و الثانی علم النوامیس».[۲۰]

 

۲۶. خواجه نصیر الدین طوسی (م ۷۱۰ ق) / کتاب: اخلاق ناصری

 

۲۷. قطب الدین شیرازی (م ۷۱۰ ق) / کتاب: درى التاج لغزى الدباج یا اُنموذج العلوم / ضمنی

«این اثر دائره المعارفی فلسفی به زبان فارسی است و به دلیل آن که دوازده علم را شامل می‌شده، بعدها به اُنموذج العلوم معروف می‌شود. قطب الدین در نگارش این اثر، پس از مقدمه‌ای بر علم. آن را در پنج مجلد به این ترتیب نگاشته است:

منطق در هفت مقالت

فلسفه اولی در دو فن و هر فن در هفت مقالت

طبیعیات در دو فن و هر فن در هفت مقالت

ریاضیات در چهار فن و در مجموع مشتمل بر سی و هفت مقالت

علم الهی در دو فن و هر فن مشتمل بر هفت مقالت

خاتمه در چهار قطب مشتمل بر اصول دین و فروع آن و حکمت عملی و سلوک راه حق.

طرح اصلی کتاب دره التاج مشتمل بر مقدمه، منطق، طبیعیات، ریاضیات و علم الهی است».[۲۱]

 

۲۸. نویری (م ق ۷۳۳) / کتاب: نهایه الارب فی فنون الارب / ضمنی

 

۲۹. شمس الدین آملی (م ۷۴۲ ق) / نفائس الفنون / ضمنی و صریح

«اثر مهم وی «نفائس الفنون فی عرایس العیون» است که در واقع، دست چینی از تمامی علوم و دائره المعارف مختصری است. در این اثر دو گونه طبقه بندی دارد: یکی طبقه بندی است که کل کتاب را بر آن پی ریخته است و دوم رده‌بندی است که در فایده دوم ذیل عنوان «تقسیم علوم بر سبیل اقتصار» آورده است. طبقه بندی مختصر وی این گونه است:

آملی کتابش را به دو بخش تقسیم کرده است:

بخش اول شامل چهار مقاله ادبیات، شرعیات (کلام، تفسیر، اخبار، اصول فقه، فقه)، تصوف و محاوره.

بخش دوم شامل حکمت عملی (اخلاق، سیاست مدن، تدبیر منزل)، حکمت نظری، اصول ریاضی، طبیعیات و فروع ریاضی است.

فقه را ابتدا بر عبادات، مناکحات، معاملات و جنایات تقسیم کرده است ولی این عناوین را توضیح نداده است. و پس از آن شش فصل به طهارت، صلوه، زکات، خمس، صوم و حج اختصاص داده است.

در طبقه بندی در مبحث فقه، سیاست یا مبحثی از سیاست را نیاورده است و در سیاست مدن به سبک فلاسفه سیاست مدن را تعریف کرده و آن را شامل احتیاج خلق به مدن، فضیلت مدن و اقسام آن، اقسام احتیاجات و شرط احوال مدن و سیاست ملک و ارباب ملوک، سیاست خدام و آداب اتباع الملوک دانسته است».[۲۲]

 

۳۰. اکفانی (م ۷۴۹ ق) / کتاب: ارشاد القاصد

 

۳۱. رساله مونس‌نامه(۷۵۳ ق)

«…او علوم را در ده باب تقسیم‌بندی می‌کند:

باب اول: اندر حروف معجم

باب دوم: اندر اصول نحو

باب سوم: اندر مسائل نحوی از قرآن

باب چهارم: اندر مسائل اصول از قرآن

باب پنجم: اندر عقد قرآن از کلمات و حروف

باب ششم: اندر لغت

باب هفتم: اندر فقه

باب هشتم: اندر بیرون آوردن اندیشه پنهان

باب نهم: اندر حساب

باب دهم: اندر طرایف قول و عمل»[۲۳]

 

۳۲. سید حیدر آملی (م ۷۹۴ ق)

«علوم (بر اساس چگونگی تحصیل علوم رسمی و علوم حقیقی)

۱. رسمی اکتسابی (شماری از علوم بودند که از طریق یادگیری و تعلیم انسانی و با زحمت و در مدت طولاتی حاصل می‌شدند)

۱. مقدمات (غیر مقصود بالذات)

۱. آلات علوم عربی: تعلیم خط و حروفِ هجا و علم لغت مفرد و مرکب و اشعار عرب و علم صرف و علم نحو و علم معانی

۲. آلات علوم عقلی: علم منطق و توابع و لوازم آن

۲. اصول (مقصود بالذات)

۱. ایمانی: علم اصول فقه، علم اصول دین و کلام، علم تفسیر قرآن، علم حدیث، علم فقه

۲. حکمی: منطق، طبیعی، ریاضی، الهی

۲. ارثی الهی (به تعلیم ربانی متصل و به تدریج یا ناگهانی و با نشاط و راحتی در مدتی کوتاه به دست می‌آمدند).»[۲۴]

 

۳۳. ابن خلدون (م ۸۰۸ ق)

 

۳۴. قلقشندی (م ۸۲۱ ق) / کتاب: صبح الاعشی فی صناعه الانشاء

 

۳۵. سیوطی (م ۹۱۱ ق) /کتاب: النقایه و اتمام الدرایه

 

۳۶. جلال الدین دوانی (م۹۲۰ ق)/ کتاب: انموذج العلوم

 

۳۷. کنراد گسنر[۲۵] (م ۱۵۴۸ میلادی / ۹۵۵ ق)

«رده‏ بندی‏ کنراد گسنر (۱۵۴۸) اساساً همان رده ‏بندی ارسطو بود. علوم اساسی او شامل علوم طبیعی (که در تقسیم‏ بندی او به طور قطع فیزیک ارسطو را پی می‏‌گرفت)، ما بعد الطبیعه، اخلاق، اقتصاد، علوم سیاسی، حقوق، پزشکی و الهیات‏ می‏شد. علوم مقدماتی ضروری شامل تریویوم و کوادریویوم می‏شد. علوم‏ مقدماتی زینتی شامل فهرست متنوعی از فنون یا صنایع مکانیکی و دیگر فنون‏ می‏شد. گسنر به تقسیم‌بندیهای «کیلواردبی» و«هیوی سنت ویکتور»، متالورژی، چاپ، کشتی‌سازی، شیمی، داروسازی و دیگر چیزها را افزود.»[۲۶]

 

۳۸. احمد بن مصطفی بن خلیل مشهور به طاش کبری زاده (م ۹۶۸ ق)/ کتاب: مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم/ صریح

«اعلم أن للاشیاء وجوداً فی أربع مراتب: فی الکتابه و العباره و الأذهان و الأعیان. و کل سابق منها وسیله إلی اللاحق لأن الخط دال علی الألفاظ و هذه علی ما فی الأذهان و هذا علی ما فی الأعیان … ثم العلم المتعلق بالثلاث الاول آلی البته. و اما العلم المتعلق بالأعیان فإما عملی لایقصد به حصول نفسه بل غیره أو نظری یقصد به حصول نفسه فقط. ثم کل منهما إما أن یبحث فیه من حیث أنه مأخوذ من الشرع فهو العلم الشرعی أو من حیث مقتضی العقل فقط فهو العلم الحکمی. فهذه هی الأصول السبعه».[۲۷]

 

۳۹. فرانسیس بیکن[۲۸] (م ۱۰۳۵ میلادی / م ۹۶۸ ق) / صریح

««فرانسیس بیکن» علوم را بر طبق سه قوه مهم نفس یا ذهن بر سه طبقه تقسیم کرده است:

الف: تاریخ (که مربوط به حافظه و موضوعش حادثه‌ها و پدیدارهای جزئی است که از واقعیت عینی برخوردارند)

۱. تاریخ طبیعی

۱. تاریخ مخلوقات معتاد (که بر طبق نظام معمول طبیعت وجود یافته‌اند)

۲. تاریخ عجایب و غرائب (که از نظام معتاد منحرف شده‌اند)

۳. تاریخ هنر (یعنی طبیعت تغییر یافته)

۲. تاریخ مدنی

۱. خاطرات یا تاریخ مقدماتی (تاریخ ناقص)

۲. آثار باستانی (تاریخ مسخ شده)

۳. تواریخ کامل (تاریخ کامل و مدون)

۱. تاریخ ایام (یعنی شرح وقایع به ترتیب تاریخ)

۲. شرح احوال

۳. روایات و اخبار

۳. تاریخ روحانیت

۱. علاوه بر اقسام سه گانه تاریخ مدنی

۲. تاریخ معابد

۳. تاریخ نبوت

۴. تاریخ عنایات الهی

۴. تاریخ ادبیات

۱. نطقها و سخنرانیها

۲. رساله ها و نامه ها

۳. کلمات قصار و امثال

ب: شعر (که مربوط به متخیله و موضوعش امور و حوادث مخترع است که از واقعیت عینی بی بهره‌اند)

۱. علاوه بر اقسامی که میان آن و تاریخ مشترک است،

۲. شعر نقلی (تقلید محض تاریخ است)

۳. شعر نمایشی (تاریخ دیدنی است)

۴. شعر کنایه ای یا تمثیلی (نوعی حکمت تمثیلی است)

ج: فلسفه (که مربوط به عاقله و موضوعش تصورات و قوانین کلی اشیاء است و منشأش نور طبیعت یعنی حس و عقل است)

۱. فلسفه اولی (که موضوعش مبادی و اصول مشترک میان علوم است)

۲. فلسفه الهی (که موضوعش خداست): الاهیات طبیعی

۱. الاهیات مقدس

۲. الاهیات طبیعی

۳. فلسفه طبیعی (که موضوعش طبیعت است)

۱. نظری (به جستجوی علل میپردازد)

۱. فیزیک (موضوعش علل فاعلی و مادی اشیاء است)

۲. متافیزیک (موضوعش علل غائی و صوری اشیاء است)

۲. عملی (به تولید معلولات میپردازد)

۱. مکانیک (که مورد اعمال فیزیک است)

۲. سحر (که مورد اعمال متافیزیک است)

۴. فلسفه انسانی (که موضوعش انسان است)

۱. انسان‌شناسی (که انسان را به عنوان فرد مطالعه میکند)

۱. علم به بدن

۱. علم پزشکی (مربوط به سلامت بدن)

۲. علم آرایش (مربوط به زیبایی بدن)

۳. علم پهلوانی (مربوط به زورمندی بدن)

۴. علم هنرهای زیبا (مربوط به لذات حواس بدن)

۲. علم به نفس یا ذهن

۱. علم به جوهر یا طبیعت نفس

۲. علم به قوا و افعال نفس

۱. فن منطق (بحث در اعمال قوه فاهمه)

۱. فن تحقیق و اختراع

۱. اختراع علوم و فنون

۲. اختراع استدلالات لفظی و قیاسات صوری

۲. فن امتحان و قضاوت

۳. فن نگه‌داری

۴. فن انتقال

۲. فن اخلاق (بحث در اعمال قوه اراده و شهوت و موضوع آن خیر است که درجات دارد):

۱. خیر ظاهری و خیر واقعی

۲. خیر فردی و خیر اجتماعی

۲. فلسفه اجتماع یا سیاست (که به مطالعه انسان در جامعه میپردازد و موضوعش: خیر عائد از اجتماع است):

۱. حکمت معاشرت: خیر مذکور از معاشرت همگنان و همکاران به دست آید.

۲. حکمت معاملت: خیر مذکور کمکی است که انسان از جامعه میگیرد (مشاغل).

۳. حکمت در حکومت: خیر مذکور امنیت و مصونیت از آسیب و زیان است که از برکت حکومت است.»[۲۹]

 

۴۰. یوهان آلستد[۳۰] (م۱۶۳۰ میلادی / ۱۰۴۰ ق)

«این روش در دایره المعارف یوهان آلستد (۱۶۳۰)که ده علم نظری (ما بعد الطبیعه، علم مباحث هوا، فیزیک، حساب، هندسه، تشریح جهان، نجوم، جغرافیا، اپتیک، موسیقی) و تعدادی فن (مکانیک، کشاورزی، متالورژی و غیره) را فهرست کرد، پی‏گیری شد.»[۳۱]

 

۴۱. چلپی (م ۱۰۴۷ ق)

 

۴۲. ملاصدرا (م ۱۰۵۰ ق)/ کتاب: اکسیر العارفین/ صریح

«صدرالدین محمد شیرازی، معروف به ملاصدرا، باب اول از کتاب خود اکسیر العارفین را به تقسیم علوم و انواع آن اختصاص داده و در این باب پنج فصل به ترتیب ذیل آورده است:

۱. در تقسیم علوم به گونه مطلق

۲. در تقسیم علم گفتارها

۳. در تقسیم علم کردارها

۴. در تقسیم علم پندار

۵. در علم آخرت.

و ما در اینجا خلاصه‌ای از آن فصول را یادآور می‌شویم.

دنیوی

اقــوال

عامی

۱- آنچه مربوط به آواهای ساده است که در آن، جماد، حیوان، چارپایان، انسان، عاقل و کودک مشترکند.

۲- آنچه مربوط است به حروف مفرده‌ای که از حرکات و هیئت‌ها پدید می‌آید.

۳- آنچه متعلق به الفاظی است که دلالت بر معانی حاصل از ترکیب حروف در زبانی از زبانها اعم از عربی و فارسی و عبری و سریانی و جز آن دارد.

خاصی

افعــال

۱- آنچه که مربوط به اعضا و جوارح است، نظیر فعل صاحبان حرفه‌ها، از قبیل بافندگی، کشاورزی و معماری که از پایین‌ترین اقسام علوم فعلی است.

۲- آنچه که از قسم پیشین اندکی بالاتر است، مانند علم کتابت، حیل، کیمیا، شعبده، قیافه‌شناسی و مانند آنها.

۳- آنچه که به تدبیر معاش وابسته است به وجهی که به صلاح امر دنیا به منظور بقای خود شخص یا نوع یا هیأت اجتماعی بستگی دارد یا به وجهی است که مربوط منی‌شود به امر دین و صلاح آخرت مانند علم معاملات همچون: نکاح، طلاق، عتاق (= آزاد کردن بردگان) و غیره و مانند علم سیاسات، همچون: قصاص، دیات، جرائم و حدود و نظایر آن که علم شریعت است.

۴- آنچه که مربوط به اخلاق زیبا و کسب ملکات و فضائل و پرهیز از ملکات بد و رذائل است که علم طریقت و دین است.

افکــار

۱- شناخت حدود و برهان. و این دو مبدئی برای رسیدن به اشیاء و حقایق آن است. یکی که حد است به حضور حقیقت شیء و تصور ماهیت آن منتهی می‌شود و دوم قسمی که منتهی به حضور وجود و تصدیق به هلیت آن می‌شود. هر یک از این دو در حدود با یکدیگر مشارکت دارند. اجزاء حد بعینه همان اجزاء برهان است با تفاوتی در نظم و ترتیب آن که در علم میزان (=منطق) بیان شده است.

۲- شناخت حساب، عدد و انواع و کمیاب منفصله و انواع مراتب و خواص آن را تشکیل می‌دهد.

۳- هندسه و کمیاب متصله القاره مانند خط، سطح، جسم و انواع و هیأت‌ها و اشکال آن، که هیأت و نجوم از آن پدید می‌آید که عبارت است از معرفت افلاک و تعداد ستارگان و مقدار ابعاد و بزرگی اجرام و چگونگی حرکات آنها از نظر اندازه و جهت و از آن علم احکام نجوم و علم کهانت، و تعبیر خواب منشعب می‌گردد.

۴- علم طبیعت و پزشکی و دامپزشکی. که شناخت کیفیت عناصر، حرکات، انفعلات و آمیختگی هر یک از آنها و نیز شناخت مزاج و ایجاد ترکیبات تام و غیره از آن است و همچنین شناخت موالید (=زاده‌ها) سه‌گانه یعنی جمادات، نباتات و حیوانات و اصل حرکت و سکون هر یک از آنهاست. و نیز مربوط است به علم حیوان شناسی و شناخت نیروهای ادراک و حرکت آن و انسان‌شناسی و نیروهای علمی و عملی او. فایده این علم و هدف از آن حفظ مزاج و اصلاح نمو و بقای حیات است. هرگاه این علم در غیر انسان یعنی در مورد حیوان به کاربرده شود، دامپزشکی و رام کردن ستورش می‌نامند و چون در مورد غیر حیوان به کار رود، کشاورزی و دهقانی نامیده می‌شود.

أخروی: و آن علمی است که با نابودی بدن و یا ویرانی جهان از میان نمی‌رود و آن علم به خدا و فرشتگان و کتابها و پیامبران اوست.»[۳۲]

 

۴۳. حاجی خلیفه (م ۱۰۶۷ ق) / کتاب: کشف الظنون

 

۴۴. محمدبن مرتضی معروف به فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ ق) / کتاب: فهرس العلوم

 

۴۵. تهانوی (م ۱۱۵۸ ق) / کتاب: کشاف اصطلاحات الفنون

 

۴۶. آگوست کنت[۳۳] (م ۱۸۵۷ میلادی/ ۱۲۷۴ ق)

«آگوست کنت متفکر فرانسوی در همان روزگار اصلی را در تقسیم‌بندی علوم مطرح کرد تحت عنوان «عمومیت کمتر، استقلال و پیچیدگی بیشتر». وی البته الهیات و ما بعد الطبیعه را از فهرست دانش‌ها خط زد زیرا عصر متافیزیکی را منقضی می‌دانست، و در تقسیم ‌بندی خود از سیر تحول فکری انسان، آن را نشأت گرفته از نقصان اندیشه بشر در دوره میانه می‌خواند، یعنی مرحله بین کودکی فکر انسان که طی آن پدیده‌های عالم و تأثیر و تأثّرات آن به عوامل غیر مادی نسبت داده می‌شد و مرحله بلوغ که دوره اثباتی یعنی واقع‌گرایی و علم مداری است. کنت شش دانش را به عنوان علوم بنیادین معرفی نمود که عبارت بودند از: ریاضیات (به زعم او اولین دانش که تحصلی شد)، نجوم، فیزیک، شیمی، فیزیولوژی (که شامل زیست‌شناسی و روان‌شناسی هم می‌باشد) و سرانجام جامعه‌شناسی (یا همان فیزیک اجتماعی)».[۳۴]

 

۴۷. رده‌بندی دیویی[۳۵] (اولین انتشار: ۱۸۷۶ میلادی / ۱۲۹۳ق) / ضمنی

 

سرشاخه های اصلی

نشانه

سرشاخه های اصلی

نشانه

کلیات

۰۰۰

علوم خالص

۵۰۰

فلسفه

۱۰۰

علوم کاربردی [تکنولوژی]

۶۰۰

دین

۲۰۰

هنرها

۷۰۰

علوم اجتماعی

۳۰۰

ادبیات

۸۰۰

زبان

۴۰۰

تاریخ و جغرافیا

۹۰۰

 

۴۸. صدیق بن حسن قونجی(۱۳۰۷ق)/ کتاب: ابجدالعلوم/ صریح و ضمنی

 

۴۹. رده‌بندی کاتر[۳۶] (اولین استفاده یا انتشار: ۱۸۹۱ میلادی/ ۱۳۰۹ ق)/ ضمنی

 

۵۰. رده‌بندی کتابخانه کنگره[۳۷] (اولین انتشار: ۱۸۹۸ میلادی/ ۱۳۱۶ ق)/ ضمنی

 

سر شاخه‌های اصلی

نشانه

سرشاخه‌های اصلی

نشانه

کلیات

A

موسیقی و کتابهای موسیقی

M

فلسفه و دین

B

هنرها

N

علوم وابسته به تاریخ

C

زبان و ادبیات

P

تاریخ عمومی و تاریخ قدیم

D

علوم محض

Q

تاریخ عمومی آمریکا

E

پزشکی

R

تاریخ محلی آمریکا

F

کشاورزی

S

جغرافیا و مردم‌شناسی و فرهنگ عامه

G

تکنولوژی

T

علوم اجتماعی

H

علوم نظامی

U

علوم سیاسی

J

علوم دریانوردی

V

حقوق

K

کتاب‌شناسی وعلوم کتابداری

Z

آموزش و پرورش

L

   

 

۵۱. رده‌بندی دهدهی جهانی[۳۸] (اولین استفاده یا انتشار: ۱۹۰۴ میلادی/ ۱۳۲۲ق)/ ضمنی

طبقه بندی مهم دیگری که در اروپا، آمریکای لاتین، روسیه و ژاپن بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد طبقه بندی دهدهی جهانی (UDC) نام دارد. این طبقه بندی در بلژیک توسط دو کتابشناس آماده شد: Paul Otlet و Henri La Fontaine. اُتلت،[۳۹] حقوقدان و کتاب‌شناس بلژیکی در ۲۳/ آگوست/ ۱۸۶۸ در بروکسل پایتخت بلژیک متولد شد و در ۱۰/ دسامبر/ ۱۹۴۴ در همان شهر از دنیا رفت. هِنری،[۴۰] حقوقدان بین‌المللی بلژیکی و رئیس کمیته بین‌المللی صلح (در سالهای ۱۹۰۷ تا ۱۹۴۳ که جایزه صلح نوبل را هم در ۱۹۱۳ دریافت کرد) در ۲۲/ آپریل/ ۱۸۵۴ در بروکسل متولد شد و در ۱۴/ می/ ۱۹۴۳ در همان شهر از دنیا رفت. او به همراه اُتلت، اولین ویرایش از طبقه بندی خود را در سال ۱۸۹۹ بر پایه پنجمین ویرایش از طبقه بندی دیویی (منتشر شده در سال ۱۸۷۶) منتشر کردند. دومین ویرایش آنرا نیز در سالهای ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۳ تحت عنوان «طبقه بندی دهدهی جهانی» منتشر ساختند.

این طبقه بندی با ترکیب شماره رده‌ها، مفاهیم چند وجهی را هم پوشش می‌دهد. که این خویشاوندی بین مفاهیم، با قرار دادن علامت دونقطه (کلون) در بین کدهای مورد نظر انجام می‌شود.

مثلا: کد ۶۶۹.۱ مخصوص آهن و فولاد می‌باشد[۴۱] و کد ۵۴۶.۲۲ مربوط به گوگرد است[۴۲]. حال با ترکیب این دو کد به صورت: «۶۶۹.۱:۵۴۶.۲۲» می‌توان عنوان گوگرد در آهن و فولاد را نشان داد.

تجدید نظر و ویرایش این طبقه بندی در فدراسیون بین‌المللی اطلاعات و اسناد (FID)[۴۳] پیگیری می‌شد که این فدراسیون در سال ۲۰۰۲ م منحل شد.

 

۵۲. رده‌بندی کولُن[۴۴] (اولین استفاده یا انتشار: ۱۹۳۳ میلادی/ ۱۳۵۲ ق)/ ضمنی

گرچه رده‌بندی‌های دهدهی دیویی ودهدهی جهانی و کتابخانه کنگره در سرتاسر جهان استفاده می‌شوند، اما در گوشه و کنار جهان کتابدارانی پیدا میشوند که طرح‌های متفاوت و پیشرفته‌تری را ارائه می‌دهند.

به عنوان مثال در سال ۱۹۳۳ رانگاناتان[۴۵] سیستم رده‌بندی کلون را ارائه کرد.

رانگاناتان معلم و کتابدار هندی است که در ۹/ آگوست/ ۱۸۹۲ در شیالی هندوستان متولد شد، و در ۲۷/ سپتامبر/ ۱۹۷۲ در شهر بنگالور از منطقه کارناتاکا در جنوب هندوستان از دنیا رفت.

این طبقه بندی تمام دانش‌ها را به مفاهیم بنیادین آنها بسط می‌دهد. سپس این مفاهیم پایه به چند ویژگی مجزا تقسیم میشوند که رانگاناتان آنها را چهریزه یا حیث (Facet) نامیده است.

رانگاناتان شیوه تحلیلی- ترکیبی را به جای شیوه شمارشی به کار برده است. این امر باعث می‌شود محتوای کتاب از هر جهت که ممکن است مورد استفاده برای محققین باشد مورد بررسی قرار گرفته و در نتیجه بهتر قابل دسترسی باشد.این رده‌بندی به خاطر استفاده از علامت دونقطه که در زبان انگلیسی به آن کلون میگویند، به این اسم نامگذاری شده است. اگرچه استفاده از این طبقه بندی به چند کتابخانه در هند محدود است، اما دقت و قدرت نفوذ آن در رسیدن به مفاهیم بنیادین موضوعات سبب شده است که برخی از مفاهیم کلیدی آن در ویرایش‌های جدیدتر رده‌بندی دهدهی دیویی و دهدهی جهانی مورد استفاده قرار بگیرد.

 

در این رده‌بندی ۵ حیث (Facet) اصلی وجود دارد:

۱. چهریزه صورت (علت صوری) ← جزء اصلی و ذات موضوع؛ مثلاً در گیاه‌شناسی ← گیاه.

این قسمت با P نماد (Personality) نشان داده شده است.

۲. چهریزه ماده (علت مادی) ← موادی که ذات موضوع از آن ساخته شده است؛ مثلاً در مجسمه‌سازی ← برنز.

این قسمت با M نماد (Mater) نشان داده شده است.

۳. چهریزه فعل ← اعمال و فعالیتها که باعث صرف نیرو و انرژی می‌شود؛ مثلاً در پزشکی ← بهداشت یا در اقتصاد ← مالیات.

این قسمت با E نماد (Energy) نشان داده شده است.

۴. چهریزه مکانی ← مکان موضوع.

این قسمت با S نماد (Space) نشان داده شده است.

۵. چهریزه زمانی ← زمان موضوع.

این قسمت با T نماد (Time) نشان داده شده است.

 

۵۳. رده‌بندی بلیس[۴۶] (اولین استفاده یا انتشار: ۱۹۳۵ میلادی/ ۱۳۵۴ ق)/ ضمنی

 

۵۴. سید روح الله خمینی (معاصر) / کتاب: چهل حدیث/ صریح

«طبقه بندی علوم از نظر حضرت امام (ره) مبتنی بر انسان‌شناسی ویژه ایشان است. از نظر حضرت امام (ره) انسان به طور اجمال و کلی دارای سه نشئه و صاحب سه مقام و عالم است:

اول، نشئه آخرت و عالم غیب و مقام روحانیت و عقل.

دوم، نشئه برزخ و عالم متوسط بین العالمین و مقام خیال.

سوم، نشئه دنیا و مقام ملک و عالم شهادت.

از نظر ایشان برای هر یک از این مقامات کـمـال خـاص و تـربـیت و عمل مخصوصی است و انبیاء علیهم‌السلام آورنده آن اعمال هستند. از این رو ایشان نتیجه می‌گیرند که تمام علوم نافع تقسیم می‌شود به سه علم:

۱. علمی که به کمالات عقلی و وظایف روحی مربوط است؛

۲. علمی که درباره اعـمـال قـلبـیـه و وظـایـف آنسـت؛

۳. عـلمـی کـه راجـع بـه اعمال قالبیه و وظایف ظاهری نفس است.»[۴۷]

 

۵۵. فدائی عراقی (معاصر)/ صریح

ارائه آیات برای رسیدن به حقیقت (توحید):

علوم مربوط به طبیعت:

پدیده‌های خاص:

زمین: ۱. خشکی ۲. دریا

آسمان: ۱. جو دور ۲. جو نزدیک

                  کلی عام (ماده، حرکت،…): ۱.شیمی ۲. فیزیک

علوم مربوط به انسان:

جسم: ۱.گذشته (خلقت) ۲. حال (پزشکی)

روح: ۱. شناختی معرفتی ۲. عملکردی

شناختی معرفتی:

عقلانی: ۱. دین ۲. فلسفه

اشراقی: ۱. عرفان ۲. هنر

عملکردی:

فرد: ۱. روانشناسی ۲. تعلیم و تربیت

جامعه: ۱. گذشته ۲. حال [۴۸]

 

۵۶. عبدالحمید واسطی (معاصر)/ کتاب:راهنمای تحقیق

طبقه بندی ایشان به طور خلاصه چنین است:

الف: محور ارتباط با ماوراء:

۱. عرفان

۲. سیر و سلوک

۳. عوالم ماورائی وملکوتی

۴. دین‌شناسی وکلام

۵. مناسک وعبادات

۶. ادعیه ومناجات

ب: محور ارتباط با خود:

۱. ارتباط با قلب و روح

۲. ارتباط با ذهن وفکر

۳. ارتباط با بدن

ج: ارتباط با همنوع:

۱. زبان و ادبیات

۲. تاریخ

۳. جامعه شناسی

۴. فرهنگ وتمدن

۵. رسانه و تکنولوژی ارتباطات

۶. اقتصاد

۷. مدیریت وسازمان

۸. سیاست وحکومت

۹. علوم نظامی

۱۰. آموزش وپرورش

۱۱. حقوق وفقه

۱۲. خانواده

۱۳. عرف (دوستی، همسایگی، همکاری و…)

د: محور ارتباط با جهان و محیط:

۱. فلسفه

۲. نجوم وکیهان‌شناسی

۳. جغرافیا

۴. زیست‌شناسی، جانورشناسی، گیاه‌شناسی

۵. فیزیک، شیمی، ریاضی

۶. تکنولوژی و صنعت [۴۹]

 

۵۷. شورای عالی انقلاب فرهنگی (معاصر) / کتاب:نقشه جامع علمی کشور

علوم: علوم انسانی، علوم پایه، علوم فنی و مهندسی، علوم پزشکی، علوم دینی[۵۰]

 

۵۸. علی اکبر رشاد (معاصر)

«۱. خداشناسی. آنگاه که ما براساس قضایای توصیفی به خداشناسی دست می‌زنیم این علم از دیدگاه فلسفی یا علمی در معنای رایج کنونی مطرح می‌شود؛ اما زمانی که براساس قضایای حقوقی یا اخلاقی خداشناسی مد نظر قرار گیرد، حقوق عبادی یا اخلاق عبادی تولید می‌شود؛

۲. روان‌شناسی، حقوق تربیت و اخلاق تربیت، علومی هستند که در حوزه مواجهه انسان با نفس مطرح می‌گردند؛

۳. علوم حقوق خانواده و اخلاق خانواده نیز در حوزه مواجهه انسان با خانواده و خویشان (البته در اینجا خانواده به معنای گسترده و نه هسته‌ای آن مد نظر است) پدید می‌آیند؛

۴. جامعه‌شناسی، حقوق‌اجتماعی، و اخلاق اجتماعی سه شاخه‌‌ای هستند که در مواجهه با جامعه خودی تولید می‌‌گردند.

۵. سیاست‌شناسی، حقوق سیاست، و اخلاق سیاست، که در تعبیر غیر دقیق حقوق سیاسی و اخلاق سیاسی نامیده می‌شوند، از طبقه بندی، ساماندهی و تدوین و تبویب قضایای مطرح در حوزه سیاست پدید می‌آیند.

۶. بین‌الملل‌شناسی، حقوق بین‌الملل، و اخلاق بین‌الملل نیز در نتیجه مواجهه انسان با بیگانگان تولید می‌شوند؛

۷. زیست‌بوم‌شناسی، حقوق زیست‌بوم، اخلاق زیست‌بوم نیز در حوزه مواجهه با خلقت الهی مطرح می‌گردند. در این زمینه در میان متون دینی ما رساله حقوقی حضرت سجاد علیه‌السلام می‌تواند منبع مهمی تلقی گردد؛ زیرا سخنان گرانبهای آن حضرت درباره محیط زیست در این رساله آمده است.

۸. علم‌شناسی، حقوق علم، و اخلاق علم در حوزه مواجهه انسان با حقیقت تولید می‌شود. صاحب‌نظران در این علوم به دنبال پاسخ به این پرسش‌ها هستند که حقیقت چیست؟ ما با حقیقت چگونه باید روبرو شویم؟ در کشف حقیقت چگونه باید رفتار کنیم؟ و…. براساس همین پرسش‌ها در این حوزه مباحث مربوط به حقوق علمی، حقوق پژوهش، حقوق نقد، و اخلاق پژوهشی مطرح می‌گردد؛

۹. مدیریت‌شناسی منابع، حقوق مدیریت و اخلاق مدیریت شاخه‌های علمی مطرح در حوزه مواجهه با منابع هستند؛

۱۰. در مواجهه با مال سه علم اقتصادشناسی (احکام گزارشی اقتصاد)، حقوق اقتصاد و اخلاق اقتصاد، تولید می‌شوند؛

۱۱. جرم‌شناسی، مسائل قضاشناسی، حقوق جزا و قضا و اخلاق جزا و قضا نیز در حوزه مواجهه با خصومت و مسائل قضایی پدید می‌آیند؛

۱۲. امنیت‌شناسی، حقوق امنیت و دفاع، اخلاق امنیت و دفاع هم شاخه‌هایی هستند که در مواجهه انسان با موضوع امنیت تولید می‌شوند.»[۵۱]

 

۵۹. طبقه بندی دائره المعارف بریتانیکا[۵۲] (معاصر/ ۲۰۰۷ )

۱. هنر

  • معماری
  • رقص
  • زبان و ادبیات
  • تصاویر متحرک
  • موسیقی
  • ورزش
  • تئاتر
  • هنرهای مجازی

۲. جغرافیا

  • شهرها
  • قاره‌ها
  • کشورها
  • بیابان‌ها
  • جزیره‌ها
  • مناطق تاریخی
  • نقشه‌برداری
  • کوهستانها و تغییرات طبیعی زمین
  • اقیانوس‌ها و آبراه‌ها
  • ایالت‌ها
  • تالاب‌ها
  • باقی مناطق

۳. ریاضیات و علم

  • حیوانات
  • هیئت
  • شیمی
  • زمین‌شناسی
  • بهداشت
  • علوم مربوط به موجودات زنده: زیست‌شناسی، گیاه‌شناسی، حیوان‌شناسی و موضوعات وابسته
  • ریاضیات
  • فیزیک
  • گیاه
  • تکنولوژی

۴. علوم اجتماعی

  • اقتصاد
  • حکومت
  • جشن‌ها و تعطیلات
  • مردم و فرهنگ‌ها
  • مذهب
  • تاریخ بریتانیا
  • تاریخ آمریکا
  • رئیس‌جمهورهای آمریکا
  • تاریخ جهان

 

۶۰. طبقه بندی دائره المعارف انکارتا[۵۳] ( معاصر/ ۲۰۰۷ )

به طور خلاصه چنین است:

۱. تاریخ

۲. جغرافیا

۳. مردم و اجتماع

۴. علم و طبیعت

۵. ادب و هنر

۶. ورزش و سرگرمی

 

۶۱. طبقه بندی انجمن اسلامی هند (معاصر)

۱. قرآن

۲. حدیث

۳. فقه

۴. کلام و عقائد

۵. فرق اسلامی

۶. اخلاق

۷. آداب و رسوم

۸. تصوف و عرفان

۹. تاریخ و طبقات و تراجم

 

منابع

کتب و مقالات:

  • احصاء العلوم، ابو نصر فارابی، دار و مکتبه الهلال: ۲۰۰۱.
  • بررسی تطبیقی طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی، ایوب اکرمی، نشریه معرفت، شماره ۱۵۱.
  • بررسی، تحلیل و نقد دیدگاه ابن سینا درباره طبقه بندی علوم، محمد جواد رضایی، مجله معارف اسلامی، زمستان ۱۳۸۳، شماره ۱.
  • تأثیر رده‌بندی ارسطو بر رده‌بندی‌های اسلامی، مرتضی محمد نیا، آیینه پژوهش، شماره ۹۶.
  • تاریخ تحولات طبقه بندی و رده‌بندی در فرهنگ اسلامی، محمد فتحی عبدالهادی، و احمد بدر، ترجمه محمد حسینی(نوری)، آیین پژوهش، شماره ۱۲۵.
  • ترجمه احصا العلوم، ابونصر فارابی، مترجم: خدیو جم، حسین، انتشارات علمی فرهنگی: چاپ سوم.
  • ترجمه متافیزیک ارسطو، شرف الدین خراسانی، انتشارات حکمت: ۱۳۸۵.
  • تفسیر القرآن الکریم، صدرالمتالهین محمد بن ابراهیم، انتشارات بیدار – قم، چاپ دوم، ۱۳۶۶ ش.
  • تقسیم بندی علوم، محمد جواد محمدی، نشریه اطلاعات.
  • تقسیم‌بندی علوم در اندیشه غزالی، محمد علی میرعلی، مجله معرفت، شماره ۱۵۷.
  • تقسیم‌بندی علوم در جامع الاسرار آملی، محمد کریمی زنجانی اصل، ، میراث شهاب، مسلسل ۲۳ و ۲۴
  • جایگاه مباحث سیاسی در طبقه بندی علوم اسلامی، محمد نوری، مجله حکومت اسلامی، پاییز ۱۳۷۵، شماره ۱.
  • جایگاه علوم انسانی در تقسیم‌بندی علوم در تمدن اسلامی، مهدی محقق.
  • دانش مسلمین، محمد رضا حکیمی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  • راهنمای تحقیق، عبدالحمید واسطی، انتشارات موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام: چاپ اول.
  • رده BP اسلام، احمد طاهری عراقی، کتابخانه ملی:۱۳۷۶ .
  • رده‌بندی‌های کتابخانه‌ای و نگرش‌های جانبدارانه، داریوش مطلبی، کتاب ماه کلیات، شماره ۱۵۱.
  • رسائل الشجره الالهیه فی علوم الحقائق الربانیه، شمس الدین محمد شهروزی، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران: ۱۳۸۳.
  • طبقه بندی علوم از دیدگاه صدرالمتالهین و امام خمینی، نجف لک‌زایی، خردنامه صدرا، شماره ۵۷.
  • طبقه بندی علوم (بررسی طبقه بندی فرانسیس بیکن)، مجموعه زبان و ادبیات، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پاییز ۱۳۶۷ – شماره ۱۰۵ الی ۱۰۸.
  • طرحی نو در طبقه بندی علوم، غلامرضا فدائی عراقی، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران/ تابستان و پاییز ۱۳۸۰ – شماره ۱۵۸ و ۱۵۹
  • مدیریت فرآیند ترسیم نقشه جامع علمی کشور رویکردی نظام‌مند و متوازن به رشته‌های علمی کشور، آرش شاهین، و علی مهبد، کنگره ملی علوم انسانی ۱۳۸۷.
  • مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم، احمد بن مصطفی (طاش‌کبری‌زاده)، دارالکتب العلمیه: ۱۴۲۲ ه – ۲۰۰۲ م.
  • مقدمه‌ای بر جنبه‌های نظری رده‌بندی، مهدی داوودی، مجله فصلنامه کتاب، بهار و تابستان ۱۳۷۰، سال دوم، شماره ۱-۴.
  • منطق المشرقیین، حسین بن سینا، انتشارات کتابخانه آیى الله مرعشی نجفی: چاپ دوم.
  • مونس‌نامه، رساله‌ای در تقسیم‌بندی علوم (قرن هشتم هجری)، الهه روحی دل، آیینه میراث،سال دوم، شماره ۳ و۴.
  • Introduction to Cataloging and Classification, Bohdans . Wynar، ۳rd Ed.

پایگاه‌های اینترنتی:

  • rashad.ir
  • britannica.com

پی نوشت ها:

[۱]– برای بررسی تعاریف دیگر ر.ک: مقاله «هویت طبقه بندی علوم» از همین مؤلفان.

[۲]– قید «عمدتاً» بدین جهت است که گاهی مصادیق طبقه بندی شده، علم مدون نیستند، بلکه بسته‌هایی از اطلاعات هم سنخ می‌باشند. این وضعیت علی الخصوص در طبقه بندی دائره‌المعارف‌ها دیده می‌شود.

[۳]– مقتبَس از تعریف حجت الاسلام و المسلمین شیخ عبدالحمید واسطی.

[۴]– در همینجا مناسب است از باب پیشگیری، توضیحی پیرامون تفاوت طرح طبقه بندی و تطبیق آن ارائه شود: اصل گروه‌هایی که حاوی معیار تشابه و تمایز و ترتب هستند «طرح طبقه بندی علم» به شمار می‌آیند، که بر اساس آن، علوم مختلف تحت آن گروه‌ها مندرج می‌شوند. اما «تطبیق» طرح که در واقع همان اندراج علوم مختلف است ربطی به اصل طرح طبقه بندی ندارد، زیرا هر طرح طبقه بندی ممکن است در مصادیق خود دچار کاهش و افزایش شود، اما این کاهش و افزایش معیار طبقه بندی را تغییر نمی‌دهد. به بیان دیگر تفاوت در افراد باعث تفاوت در گروهها نمی‌شود. به عنوان مثال طبقه بندی طاش کبری زاده سه مرحله تقسیم را طی کرده است (= طرح طبقه بندی) اما با استفاده از آن قریب ۱۹۷ علم را دسته بندی کرده است (= تطبیق طرح).

[۵]– اگر در إحصاء العلوم‌ها مصادیق مختلف علم به سرشاخه‌هایی و لو محدود، منتهی شده باشند می‌توان آنها را طبقه بندی به حساب آورد؛ اما چنانچه در این کتب تنها به شمارش علوم بسنده شده باشد (مانند کاری که در کتاب ابجد العلوم قنجی به صورت الفبایی، انجام شده است) نمی‌توان آن را طبقه بندی علم تلقی نمود.

[۶]– ترتیب تاریخی فهرست حتی المقدور رعایت شده است. تاریخ اعلام و نهادها با تکیه بر منابع مراجعه شده مقاله به دست آمده است و برای آن تحقیق مستقلی صورت نپذیرفته است. همچنین در بیان طبقه بندی‌ها حتی المقدور نص خود مؤلفین نقل می‌گردد.

[۷]– Plato

[۸]– Aristotle

[۹]– ترجمه متافیزیک ارسطو/ خراسانی، شرف الدین/ ص ۴۱ پیشگفتار/ صص ۴۸ و ۱۹۴ و ۱۹۵ متن.

[۱۰]– إحصاء العلوم/ دار و مکتبه الهلال/ ۲۰۰۱/ ابی نصر فارابی/ ص ۱۵.

[۱۱]– ترجمه احصاء العلوم/ فارابی، ابونصر/ مترجم: خدیو جم، حسین/ انتشارات علمی فرهنگی/ چاپ سوم.

[۱۲]– تأثیر رده‌بندی ارسطو بر رده‌بندی‌های اسلامی/ محمد نیا، مرتضی/آیینه پژوهش ۹۶/ صص ۵۹.

[۱۳]– همان.

[۱۴]– منطق المشرقیین/ ابوعلی حسین بن سینا/انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی/ چاپ دوم/ صص ۵ – ۸.

[۱۵]– تأثیر رده‌بندی ارسطو بر رده‌بندی‌های اسلامی/ محمد نیا، مرتضی/آیینه پژوهش ۹۶/ صص ۶۰.

[۱۶]– با دخل و تصرف از: جایگاه مباحث سیاسی در طبقه بندی علوم اسلامی/ نوری، محمد/ مجله حکومت اسلامی، پاییز ۱۳۷۵، شماره ۱.

[۱۷]– تقسیم‌بندی علوم در اندیشه غزالی/ میر علی، محمد علی/ معرفت شماره ۱۵۷/ صص ۱۴۴ – ۱۴۵.

[۱۸]– بررسی تطبیقی طبقه بندی علوم در تمدن اسلامی/ اکرمی، ایوب/ نشریه معرفت۱۵۱/ ص ۸۰.

[۱۹]– Roger bacon

[۲۰]– با دخل و تصرف از: رسائل الشجره اللهیه فی علوم الحقائق الربانیه/ ناشر: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران/ چاپ اول ۱۳۸۳/ ج ۱/ صص ۲۰ – ۲۸.

[۲۱]– تأثیر رده‌بندی ارسطو بر رده‌بندی‌های اسلامی/ محمد نیا، مرتضی/آیینه پژوهش ۹۶/ صص ۶۰.

[۲۲]– جایگاه مباحث سیاسی در طبقه بندی علوم اسلامی/ حکومت اسلامی/ نوری، محمد/ صص ۲۴۰ – ۲۴۱

[۲۳]– مونس نامه، رساله‌ای در تقسیم‌بندی علوم (قرن هشتم هجری)/ روحی دل، الهه/ آیینه میراث – سال دوم – شماره ۳ و ۴/ ص ۸۳

[۲۴]– تقسیم بندی علوم در جامع الاسرار آملی/ کریمی زنجانی اصل، محمد/ میراث شهاب، مسلسل ۲۳ و ۲۴/ صص ۱۳۰ – ۱۳۳

[۲۵]– Conrad Gessner

[۲۶]– مقدمه‌ای بر جنبه‌های نظری رده‌بندی/ داوودی، مهدی، مجله فصلنامه کتاب، بهار و تابستان ۱۳۷۰، سال دوم، شماره ۱-۴.

[۲۷]– مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم/ احمد بن مصطفی الشهیر بطاش کبری زاده/ دارالکتب العلمیه/ الطبعه الثالثه ۱۴۲۲ ه – ۲۰۰۲ م/ ص ۷۵.

[۲۸]– Francis Bacon

[۲۹]– طبقه بندی علوم (بررسی طبقه بندی فرانسیس بیکن)/ مجموعه زبان و ادبیات، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پاییز ۱۳۶۷ – شماره ۱۰۵ و ۱۰۶ و ۱۰۷ و ۱۰۸

[۳۰]– Yohann Heinrich Alsted

[۳۱]– مقدمه‌ای بر جنبه‌های نظری رده‌بندی/ داوودی، مهدی، مجله فصلنامه کتاب، بهار و تابستان ۱۳۷۰، سال دوم، شماره ۱-۴

[۳۲]– با دخل و تصرف از: جایگاه علوم انسانی در تقسیم‌بندی علوم در تمدن اسلامی/ محقق، مهدی.

[۳۳]– Auguste Comte

[۳۴]– تقسیم‌بندی علوم/ محمدی، محد جواد/ نشریه اطلاعات.

[۳۵]– Melvil Dewey Decimal Classification

[۳۶]– The Cutter Expansive Classification

[۳۷]– LC – Library of Congress Classification  

[۳۸]– Universal Decimal Classification

[۳۹]– Otlet, Paul -Marie-Ghislain

[۴۰]– Lafontaine, Henri-Marie

[۴۱]– ۶۶۰ = مهندسی شیمی و تکنولوژی‌های وابسته/ ۶۶۹ = متالوژی/ ۶۶۹.۱ = فلزات آهنی.

[۴۲]– ۵۴۰ = شیمی و علوم وابسته/ ۵۴۶ = شیمی معدنی.

[۴۳]– International Federation for Information and Documentation

[۴۴]– Colon Classification

[۴۵]– Ranganathan, Shiyali Ramamrita

[۴۶]– Bliss, Henry Evelyn Bibliographic Classification

[۴۷]– طبقه بندی علوم از دیدگاه صدرالمتالهین و امام خمینی/ لک‌زایی، نجف/ خردنامه صدرا شماره ۵۷/ ص۱۱.

[۴۸]– طرحی نو در طبقه بندی علوم/ فدائی عراقی، غلامرضا/ مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران/ تابستان و پاییز ۱۳۸۰ – شماره ۱۵۸ و  ۱۵۹/ ص ۲۹۷.

[۴۹]– کتاب راهنمای تحقیق/ عبدالحمید واسطی/ انتشارات موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام/ چاپ اول/ صص ۱۰۳ – ۱۱۲.

[۵۰]– مدیریت فرآیند ترسیم نقشه جامع علمی کشور رویکردی نظام مند و متوازن به رشته های علمی کشور / شاهین، آرش و مهبد، علی، کنگره ملی علوم انسانی ۱۳۸۷.

[۵۱]– منطق طبقه بندی علوم انسانی ارائه شده در: همایش تحول علوم انسانی، تهران ۱۳۹۰/http://www.rashad.ir/Link.aspx?ID=137.

[۵۲]– Encyclopedia Britannica

[۵۳]– Encyclopedia Encarta

 


پیام بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *